XIII. asırdan sonra Türk cemiyet hayatında çeşitli zümre ve çevrelerin teşekkülü, değişik edebî mahsullerin ortaya çıkmasına sebep olmuştu. Saray, konak, mederese çevrelerinde ve bunlara yakın topluluklarda okumuşlara mahsus yeni bir edebiyat doğmaya başlamıştı. Kaynağını ve örneğini daha çok İran edebiyatından alan, İslâm kültürünün bütün kollarından belenen, Türk ruhunun hususiyetlerini aksettiren ve mahallî çizgileri veren bu edebiyat, 600 yıldan fazla devam etmiş ve canlılığını kaybetmekle beraber günümüze kadar gelmiştir.
Yüksek zümre edebiyatı denen ve asırlar boyunca dil ve muhteva bakımından örnek teÅŸkil ettiÄŸi ve okullarda okutulduÄŸu için “klasik” kabul edilen bu edebiyat, umumiyetle Divan edebiyatı ismiyle tanınmıştır. Bu suretle adlandırılmasına sebep, bu edebiyatın daha çok manzum eserlerden meydana gelmesi ve ÅŸiir kitaplarına “divan” denmesidir.
Divan ÅŸiiri Anadolu’da XIII. asırda Selçuklular zamanında Hoca Dehhânî ile baÅŸlamıştır. XIV. asırda Ahmedî, ÅžeyhoÄŸlu, Ahmed-i Dâî gibi ÅŸairlere sahip bulunan bu edebiyatın ilk büyük üstadı XV. asırda yaÅŸamış olan Åžeyhî’dir. Fatih devrinde Ahmet PaÅŸa ve daha sonra Necâtî’yi yetiÅŸtiren Divan ÅŸiiri XVI. asırda Zâtî, Bâkî, Hayâlî, TaÅŸlıcalı Yahya, Nev’î, Fuzûlî, Rûhî-i BaÄŸdâdî, Hâkanî, XVII. asırda Åžeyhülislâm Yahya, Nef’î, Nâilî, Necâtî, Nev’î-zâde Atâî, Nâbî, Sâbit. XVIII. asırda Nedim, Åžeyh Galib, Râgıb PaÅŸa, XIX. asırda YeniÅŸehirli Avni, Ziya PaÅŸa gibi büyük sanatkârların eserleriyle fevkalâde bir geliÅŸme göstermiÅŸtir.
İslâm kültürü kaynağından beslenen ve bilhassa başlangıçta İran edebiyatını örnek alan Divan edebiyatımız muhteva itibariyle çok çeşitli unsurlara dayanmaktadır. Divan edebiyatının iç zenginliğini ve özünü teşkil eden ve bugün onu iyi anlamak için bilinmesi gereken bu eski kültür ve bilgi malzemesi şunlardır :
1- Dinî inançlar (âyet ve hadisler),
2- İslâmî ilimler (tefsir, kelâm, fıkıh),
3- İslâm tarihi,
4- Tasavvuf ve remizleri,
5- İran mitolojisi (şahsiyetler ve hâdiseler),
6- Peygamber kıssaları, mûcizeler, efsaneler, rivayetler,
7- Tarihî, efsanevî, mitolojik şahsiyetler ve hâdiseler,
8- Çağın ilimleri (hikmet, kimya, hendese, tıp vs.),
9- Türk tarihi ve millî kültür unsurları,
10- Devrin edebiyat anlayışı ve edebî bilgileri (belâgat),
11- Dil malzemesi (deyimler, atasözleri; Arapça ve Farsça kelimeler, şekiller, tamlamalar, birleşik sıfatlar vs.).
Son Yorumlar